Вучням

Карысныя памяткі

Гэта цікава: незвычайныя факты пра беларускую мову
  • Адна з самых мілагучных моў свету. Даследаванні ЮНЕСКА сведчаць, што беларуская мова — адна з самых мілагучных. Гэта абумоўлена мяккасцю зычных, вялікай колькасцю адкрытых складоў і наяўнасцю адметнага гука "ў"[reference:0].
  • Неверагоднае багацце слоўніка. Літаратурная мова налічвае 250–500 тысяч слоў, аднак гэта толькі вяршыня айсберга. Дыялектная мова, якая ўключае сотні мясцовых гаворак, налічвае каля двух мільёнаў слоў![reference:1]
  • Унікальная літара. Толькі ў беларускай мове ёсць літара **Ў** (у нескладовае). У гонар гэтай літары ў Полацку нават усталяваны помнік[reference:2].
  • Тры словы для кахання. У беларускай мове ёсць тры розныя словы для перадачы пачуцця «кахаць», у залежнасці ад яго аб'екта: каханне да чалавека, любоў да Радзімы, абыякавасць і нават ўлюбёнасць у справу ці занятак[reference:3].
  • Пагроза знікнення. Нягледзячы на сваё багацце, беларуская мова знаходзіцца пад пагрозай знікнення. У паўсядзённых зносінах на ёй размаўляе толькі траціна насельніцтва[reference:4].

Больш цікавых фактаў вы знойдзеце на сайце Маўрскай школы.

Па-беларуску без памылак: тыповыя выпадкі

«Жывеш не па правілах?»

Ніжэй прыведзены найбольш частыя памылкі, якія дапускаюць нават дасведчаныя людзі. Запомніце правільныя варыянты!

  • Лепш "не мець", а "не мець". Правільна: у мяне няма часу (а не "у мяне няма часу").
  • Прыназоўнік "па". Ён патрабуе меснага склону: ісці па вуліцы, сумаваць па сябрах. Форма "ісці па вуліцу" — памылковая[reference:5].
  • Запамінаем род. Запомніце: боль (жаночы род), салетка (жаночы род), раль (жаночы род).
  • Не "хачу штобы", а "хачу каб". Частка "каб" у беларускай мове не мае варыянтаў "штобы".
  • Прыстаўка "раз-" / "рас-". Яна пішацца перад глухімі зычнымі як "рас-": раскласці, распісаць. Перад звонкімі — "раз-": разбіць, раздаць.

Жывыя словы: фразеалагізмы беларускай мовы

Фразеалагізмы робяць нашу мову вобразнай і выразнай. Вось некалькі прыкладаў, якія часта выкарыстоўваюцца ў жывой мове і літаратуры.

  • як сабака на сене — займаць месца, якое самому не патрэбна, і не аддаваць яго іншым.
  • як з гуся вада — аб чалавеку, якога нішто не праймае, не хвалюе.
  • відаць, як на далоні — вельмі добра, выразна відаць.
  • кот наплакаў — вельмі мала.
  • мармычаць пад нос — гаварыць невыразна, ціха.

Больш фразеалагізмаў вы знойдзеце ў Фразеалагічным слоўніку беларускай мовы (змешчана каля 6 тысяч адзінак)[reference:6].

Карысныя рэсурсы для самастойнага вывучэння

📖 Слоўнікі

✏️ Тэсты і трэнажоры

📱 Мабільныя дадаткі

  • Say.by — дзе гаварыць па-беларуску
  • «MOVA» — дадатак для вывучэння беларускай мовы (3000+ слоў па катэгорыях)[reference:7]
  • Pocket Belarusian — гатовыя фразы для вывучэння

Склоны
склонслова-памочніксклонавае пытаннесэнсавае пытаннепрыназоўнікіпа-руску
НАЗОЎНЫёсцьхто? што?Именительный
РОДНЫнямакаго? чаго?адкуль? куды? дзе?без, у, ад, да, для, з, з-пад, замест, супраць, акрамя, з-за, каля, ваколРодительный
ДАВАЛЬНЫдаюкаму? чаму?куды? дзе?к, па, да, насустрачДательный
ВІНАВАЛЬНЫбачукаго? што?куды? дзе?на, пра, праз, паўз, скрозь, цераз, за, пад, з, у, па, праВинительный
ТВОРНЫлюбуюсякім? чым?куды? дзе?над, за, пад, перад, з, паміжТворительный
МЕСНЫгаваруаб кім? аб чым?дзе?у, аб, па, на, прыПредложный

Першае скланенне (назоўнікі жаночага роду на -а, -я)
цвёрды
вада, школа
зацвярдзелы
мяжа, шаша
г, к, х
нага, рука
мяккі
ралля, зямля

Давальны і месны склоны

  • -е: вадзе, школе, назе, страсе (цвёрдыя і г,х з чаргаваннем)
  • -ы: мяжы, шашы, рэчцы (зацвярдзелыя, а таксама к → ц без націску)
  • -і: раллі, пожні, зямлі (мяккая аснова)
  • -э: муцэ, дачцэ (к → ц пад націскам)

Творны склон

  • -ой/-ёй пад націскам: зямлёй, страхой
  • -ай/-яй не пад націскам: рэчкай, песняй

Родны склон 2-га скланення (канчаткі -а/-я ці -у/-ю)

-а(-я)

  • Асобы, істоты: чалавека, ката
  • Канкрэтныя прадметы: стала, аўтобуса
  • Часткі цела: носа, языка (акрамя твару)
  • Меры, тэрміны: года, рубля, дзеяслова
  • Геаграфічныя назвы: Мінска, горада

-у(-ю)

  • Абстрактныя: болю, ад’езду, смутку
  • З’явы прыроды: марозу, ветру, пажару
  • Рэчывы: цукру, бензіну (але: хлеба, аўса)
  • Зборныя: лесу, інвентару, люду

Паралельныя канчаткі (увага на значэнне!)
ля дома (будынка) – з дому (сям'і)
каля ясеня (дрэва) – з ясеню (матэрыял)
алмаза (камень) – алмазу (мінерал)
закона (дакумент) – закону (правіла)